De paradox van kleine markten: waar de concentratie het hoogst is

De opvallendste bevinding uit deze analyse is tegendraads: de meest geconcentreerde aanbestedingscategorieën in België zijn niet de grote, spraakmakende sectoren, maar de kleine, gespecialiseerde. In CPV-divisie (Common Procurement Vocabulary, de Europese productclassificatie voor overheidsopdrachten) 16 — landbouw- en bosbouwmachines — hielden slechts vijf leveranciers 39,1% van de 23 geregistreerde gunningen met een bekende winnaar. In mijnbouw en basismetalen (divisie 14) waren vijf leveranciers goed voor 23,8% van 21 gunningen. Het zijn dunne markten qua volume, maar het patroon van herhalende winnaars is duidelijk.

Daarentegen vertonen de sectoren die de krantenkoppen en budgetten domineren — IT-diensten, bouw, professioneel advies — de laagste concentratiescores in de dataset.

Methodologische noot

Alle gegevens zijn afkomstig van TED (Tenders Electronic Daily), het officiële EU-publicatieblad voor overheidsopdrachten, en hebben betrekking op Belgische aanbestedende diensten (overheidsinstanties die opdrachten uitschrijven). De dataset omvat op TED gepubliceerde gunningen; in het onderliggende gegevensextract is geen tijdsbestek opgegeven. Concentratie wordt gemeten als het aandeel van gunningen met een bekende winnaar dat de vijf grootste leveranciers bezitten binnen elke CPV-divisie (een twecijferige product- of dienstencategorie). Divisies met minder dan 20 gunningen met een bekende winnaar zijn uitgesloten als statistisch te dun. Winnaarnamen worden weergegeven zoals ze in TED-aankondigingen verschijnen en kunnen kleine spellingsvarianten als afzonderlijke entiteiten bevatten. Waarden worden vermeld waar ze zijn bekendgemaakt; de dekking is 100% voor alle winnaars in de algemene top-winnaarstabel.

Het geconcentreerde uiteinde: kleine volumes, bekende namen

Naast landbouwmachines registreerde CPV-divisie 19 (leer, textiel, rubber en kunststof) een top-5-aandeel van 21,1% over 38 gunningen, waarbij Belcotrans, Powerpack SA en Powerpack NV samen goed waren voor zes overwinningen. De divisie muziekinstrumenten, sportartikelen, spellen en speelgoed (37) liet een top-5-aandeel van 19,4% zien over 31 gunningen.

Chemische producten (divisie 24) vormen een instructief middengeval: er werden 97 gunningen geregistreerd — een beduidend grotere pool — maar de top vijf hield nog steeds 12,4% van de gunningen. NIPPON GASES BELGIUM leidde met vier overwinningen, gevolgd door L'Air Liquide Belge met drie. De levering van industriële gassen, waarbij infrastructuur en veiligheidscertificering natuurlijke drempels creëren, illustreert hoe de marktstructuur een matige concentratie kan handhaven, zelfs bij hogere volumes.

Hotel-, restaurant- en retaildiensten (divisie 55) toonden een top-5-aandeel van 11,6% over 95 gunningen, waarbij ARAMARK en Sodexo Belgium elk drie overwinningen boekten — een patroon dat consistent is met de neiging van de cateringsector naar raamovereenkomsten bij een klein aantal grote exploitanten.

Het betwiste uiteinde: volume verdunt dominantie

De minst geconcentreerde divisies zijn ook de grootste qua aantal gunningen. Zakelijke dienstverlening — recht, marketing, advies en werving (divisie 79) — registreerde 1.921 gunningen met een bekende winnaar, het hoogste in de dataset. De vijf grootste leveranciers samen hielden slechts 0,6% van die gunningen, waarbij geen enkele firma meer dan drie overwinningen behaalde. Onderzoeks- en ontwikkelingsdiensten (divisie 73) vertoonden een even laag top-5-aandeel van 0,8% over 617 gunningen.

IT-diensten: advies, software en ondersteuning (divisie 72) zijn bijzonder opmerkelijk. Met 1.487 gunningen en een top-5-aandeel van slechts 0,8% is dit een van de meest verspreide markten in de Belgische overheidsopdrachten — ondanks het feit dat verschillende IT-bedrijven prominent aanwezig zijn in de algemene top-winnaarstabel op basis van contractwaarde. Quistor Enterprises B.V., Sopra Steria Belgium, CGI Belgium NV, European Dynamics Luxembourg SA en Deloitte Consulting & Advisory BV boekten elk twee tot drie overwinningen in divisie 72, maar tegenover een basis van bijna 1.500 gunningen vertegenwoordigt dat een verwaarloosbaar aandeel. De IT-markt is met andere woorden groot genoeg om tegelijkertijd veel leveranciers te absorberen.

Bouw (divisie 45) vertelt een vergelijkbaar verhaal: 1.197 gunningen, een top-5-aandeel van 0,8% en geen enkele firma met meer dan twee geregistreerde overwinningen. Architectuur-, ingenieurs- en inspectiedienstendivisie (71) produceerde 1.074 gunningen met een top-5-aandeel van 0,9%.

Hoog waardige uitschieters in de algemene winnaarstabel

De algemene top-winnaarstabel, gerangschikt op aantal overwinningen, onthult een aparte dimensie: contractwaarde. CONSTRUCCIONES Y AUXILIAR DE FERROCARRILES, S.A. (CAF), de Spaanse fabrikant van rollend materieel, registreerde één gerapporteerde gunning met een bekendgemaakte waarde van €4,93 miljard — verreweg het grootste enkelvoudige cijfer in de dataset. Bechtle NV registreerde zeven overwinningen met een totale gerapporteerde waarde van ongeveer €1,56 miljard. Deze cijfers weerspiegelen de omvang van individuele raamovereenkomsten of meerjarige contracten, niet de frequentie van winnen, en dienen dienovereenkomstig te worden gelezen.

OVH SAS registreerde negen overwinningen met een totale gerapporteerde waarde van ongeveer €1,33 miljard, terwijl Quistor Enterprises B.V. drie overwinningen registreerde met een totaal van €1,08 miljard — wat illustreert hoe een klein aantal grote IT-infrastructuurcontracten aanzienlijke totaalwaarden kan opleveren uit relatief weinig gunningsberichten.

Wat de gegevens wel en niet tonen

Deze analyse heeft alleen betrekking op gunningen waarbij een winnaarnaam is geregistreerd in TED-aankondigingen. Veel Belgische aanbestedingsgunningen — met name bij lagere waarden of van bepaalde aanbestedende diensten — worden niet op TED gepubliceerd, of worden gepubliceerd zonder een bekende winnaar. De hier gerapporteerde concentratiecijfers weerspiegelen dan ook het bekendgemaakte, op TED gepubliceerde deel van de markt en mogen niet worden gelezen als een volledig beeld van de dominantie van leveranciers in een sector. Wanneer een divisie competitief lijkt, kan dat echte marktbreedte weerspiegelen, of het kan de diversiteit van aanbestedende diensten weerspiegelen die elk onafhankelijk voor vergelijkbare behoeften aanbesteden.